Słowa i miejsca

Erfurt: Od studenta do mnicha

W Erfurcie, gdzie Marcin Luter studiował od 1501 roku i gdzie w 1505 roku wstąpił do klasztoru augustianów, tkwią najważniejsze korzenie jego teologii oraz samej reformacji. W późniejszych latach życia Luter wspominał pewnego erfurtczyka, który miał mu niegdyś powiedzieć: „Musi nadejść zmiana, i to wielka; tak, jak jest, dłużej być nie może”. W jednej ze swoich słynnych „Rozmów przy stole” reformator z właściwą sobie pewnością siebie uzupełnił to wspomnienie zdaniem: „I mniemam, że tak się stało!”. Rzeczywiście, dokonana w Erfurcie przemiana ze studenta w mnicha oznacza początek jednego z największych i najbardziej znaczących procesów transformacji w historii Kościoła.

Miejsca w Erfurcie przypominające o Marcinie Lutrze to m.in.:

• Klasztor Augustianów (Augustinerkloster) z kościołem klasztornym: 17 lipca 1505 r. Luter zapukał do bram klasztoru augustianów-eremitów.

• Wzgórze katedralne z katedrą Najświętszej Marii Panny (Mariendom) i kościołem św. Sewera (St. Severi-Kirche): Po wstąpieniu do klasztoru augustianów Luter przyjął święcenia kapłańskie w kaplicy katedry w kwietniu 1507 r., a w 1509 r. wygłosił wykład w katedralnym audytorium „Coelicum”.

• Collegium Maius (główny budynek uniwersytetu): Reformator rozpoczął studia w 1501 roku w wieku 17 lat jako „Martinus Ludher ex Mansfeldt”. Wpis na listę studentów jest prawdopodobnie najstarszym zachowanym dokumentem pisemnym z życia Lutra. Studia podstawowe w zakresie siedmiu sztuk wyzwolonych ukończył z sukcesem w 1505 roku, uzyskując tytuł magistra sztuk (Magister Artium).

• Kościół św. Michała (Michaeliskirche): W tym kościele, wykorzystywanym w średniowieczu przez uniwersytet, Luter wielokrotnie wygłaszał kazania.

• Bursa św. Jerzego (Georgenburse): W tym budynku położonym niedaleko klasztoru augustianów Martin Luter mieszkał jako student.

• Kościół Franciszkanów (Barfüßerkirche): W tym kościele, zniszczonym w 1944 roku i zachowanym do dziś jako zabezpieczona ruina, Luter wygłaszał swoje kazania.

• Kościół Kupiecki (Kaufmannskirche) z pomnikiem Lutra z 1899 roku: W tym kościele Luter wygłaszał kazania.

Eisenach i Wartburg: „Żadne inne miasto nie zna mnie lepiej”

Relacja Marcina Lutra z Eisenach rozpoczęła się wraz z rozpoczęciem edukacji w tutejszej szkole w 1497 roku i trwała przez całe jego życie. Początkowo zamieszkał u krewnych i musiał dorabiać na własne utrzymanie, dlatego – co w tamtych czasach było czymś powszechnym – chodził od domu do domu jako śpiewak chóru chłopięcego (kurrendy). Budynek szkoły, do której uczęszczał Luter, znajdował się do 1507 roku na południe od kościoła św. Jerzego. W 1501 roku Marcin Luter przeniósł się z Eisenach do Erfurtu, aby podjąć studia. Od 4 maja 1521 roku mieszkał przez około 300 dni na zamku Wartburg. Podsumowując ten czas po latach, pisał: „W Eisenach mieszka wszak prawie cała moja rodzina, jestem tam wśród swoich znany i... szanowany; żadne inne miasto nie zna mnie lepiej”. Fakt, że postrzegał Eisenach również jako „gniazdo klechów”, w pełni odpowiadał ówczesnym realiom: mniej więcej co dziesiąty mieszkaniec miasta należał do stanu duchownego.

Miejsca w Eisenach przypominające o Marcinie Lutrze to m.in.:

• Zamek Wartburg: Miejsce, w którym Marcin Luter, przebywając w celach bezpieczeństwa pod opieką elektora (tzw. „areszt ochronny”), przełożył Nowy Testament na język niemiecki.

• Kościół św. Jerzego (Georgenkirche): Świątynia, w której Luter śpiewał jeszcze jako uczeń szkoły łacińskiej, a z której ambony jako dojrzały reformator wielokrotnie wygłaszał kazania.

• Dom Lutra (Lutherhaus), obecnie pełniący funkcję muzeum: Około 1500 roku budynek znajdował się w posiadaniu wpływowej patrycjuszowskiej rodziny Cotta, która przyjęła pod swój dach młodego ucznia, Marcina Lutra.

• Dom Bacha (Bachhaus), obecnie pełniący funkcję muzeum: W Eisenach w szczególny sposób splatają się ślady Marcina Lutra i Johanna Sebastiana Bacha. Luter, jako najwybitniejszy twórca protestanckich pieśni kościelnych, napisał ich aż 38, a Bach skomponował później muzykę do co najmniej trzydziestu z nich.

Schmalkalden: Luter i Związek Szmalkaldzki

W czasach reformacji miasto znalazło się w centrum uwagi europejskiej polityki. W 1530 roku powstał tu Związek Szmalkaldzki. Władca terytorialny, landgraf Filip Heski, był przekonany, że tylko sojusz wszystkich protestantów może zapewnić skuteczną ochronę przed cesarzem. Za „najwspanialszy zjazd książąt” spośród wszystkich zgromadzeń związku uważa się ten z zimy 1537 roku. Obecnych było 16 książąt, sześciu hrabiów, posłowie cesarza, papieża, królów Francji i Danii, przedstawiciele 28 miast cesarskich i hanzeatyckich, a także 42 teologów ewangelickich – wśród nich dr Marcin Luter. W tamtym czasie był on jednym z najważniejszych i najpopularniejszych teologów. W swoim bagażu przywiózł artykuły teologiczne, o których pisał w jednym z listów: „Artykuły, przy których muszę stać i stać będę aż do śmierci mojej, jeśli Bóg pozwoli, i nie potrafię w nich niczego zmienić ani ustąpić”. Te dogmaty wiary, zostały w 1580 roku włączone do Księgi Zgody Kościoła ewangelickiego jako tzw. Artykuły Szmalkaldzkie.

Miejsca w Schmalkalden przypominające o Marcinie Lutrze to m.in.:

• Ratusz: Miejsce założenia oraz – w latach 1530–1543 – najważniejsze miejsce obrad Związku Szmalkaldzkiego. O wydarzeniach z XVI wieku przypominają w holu ratusza herby miast członkowskich sojuszu oraz popiersie Lutra wykonane w 1996 roku przez Wielanda Förstera.

• Późnogotycki kościół miejski św. Jerzego (Stadtkirche St. Georg): W lutym/marcu 1537 r. głosili tu kazania najwybitniejsi teologowie protestanccy, w tym dwukrotnie Marcin Luter. Dawna komnata na paramenty, zwana „Izdebką Lutra” (Lutherstübchen), mieści dziś niewielkie muzeum parafialne.

• Dom Lutra (Lutherhaus): W tym imponującym budynku z muru pruskiego mieszkał Marcin Luter podczas swojego pobytu w mieście. Z powodu choroby to właśnie tutaj reformator przyjmował ważnych gości i stąd nauczał. 

• Zamek Wilhelmsburg: Stała ekspozycja w muzeum zamkowym jest w dużej mierze poświęcona reformacji, Marcinowi Lutrowi oraz Związkowi Szmalkaldzkiemu.

Weimar: „Dobrze mi się tu powodzi!”

Dla Marcina Lutra miasto nad rzeką Ilm było miejscem, w którym chętnie zatrzymywał się podczas swoich podróży. Równie często kierował się do miasta celowo, jako że w Weimarze idee reformacji szybko się rozprzestrzeniały i były szeroko dyskutowane. Od 1485 roku Weimar należał do terytorium ernestyńskiej linii Wettynów. Pod rządami księcia Jana Stałego reformacja szybko zapuściła tu korzenie, a Weimar stał się nową rezydencją Ernestynów.

W 1540 roku, na sześć lat przed śmiercią, 57-letni Luter pisał z Weimaru do swojej żony: „Mojej najmilszej Käthe, pani doktorowej Lutrowej itd. [...] daję uniżenie znać, że dobrze mi się tu powodzi. Żrę jak Czech i żłopię jak Niemiec, Bogu niech będą za to dzięki, Amen”. Na ten akurat pobyt Luter został wezwany pilnie, ponieważ jego najbliższy sojusznik w sprawach reformacji, Filip Melanchton, (1497–1560), walczył w Weimarze ze śmiercią. Jednak stał się „cud” – i ciężko chory Melanchton wyzdrowiał.

Miejsca w Weimarze przypominające o Marcinie Lutrze to m.in.:

• Kościół miejski św. Piotra i Pawła, tzw. kościół Herdera (Herderkirche): Świątynia, w której Luter nauczał z ambony. Chrzcielnica i niektóre kielichy pochodzą jeszcze z czasów Lutra. Ołtarz skrzydłowy w kościele miejskim został rozpoczęty przez Lucasa Cranacha, a ukończony przez jego syna w 1555 roku.

• Biblioteka Księżnej Anny Amalii (Herzogin Anna Amalia Bibliothek): W zbiorach znajduje się wyjątkowa kolekcja Biblii, w tym wspaniałe wydanie Biblii Lutra z 1534 roku. Cennym eksponatem jest także oprawny w jasną świńską skórę sztambuch Heinricha Kohlhansa z oryginalnymi autografami m.in. Marcina Lutra. Na nowej wystawie poświęconej Cranachom (dostępna od kwietnia 2022 r.) można podziwiać m.in. powstały około 1522 roku w Wittenberdze portret „Marcin Luter jako Rycerz Jerzy”.

• Pałac Miejski (Stadtschloss) wraz z kościołem pałacowym, zwanym „Himmelsburg” (Podniebnym Zamkiem), który został zniszczony przez pożar. Również tutaj Luter wygłaszał kazania.

• Dawny Klasztor Franciszkanów (Am Palais): Marcin Luter nauczał w kościele klasztornym, z którego do dziś zachowały się jedynie fragmenty.

Jena: rozprawa z Karlstadtem

W latach 1522–1537 Marcin Luter przebywał w Jenie co najmniej jedenaście razy. Po raz pierwszy zatrzymał się tu 3 marca 1522 roku. W tym czasie żył w ukryciu na zamku Wartburg jako „Rycerz Jerzy” (Junker Jörg), musiał jednak potajemnie udać się na kilka dni do Wittenbergi. Tajna misja pozostała niezauważona. Równie ryzykowne i niecierpiące zwłoki okazały się pobyty Lutra w Jenie i innych miejscowościach doliny Soławy w sierpniu 1524 roku. Wiązały się one z osobą jego dawnego sprzymierzeńca, Andreasa Bodensteina (1486–1541). Człowiek ten, zwany również Karlstadtem, porzucił wyznaczoną przez Lutra pokojową drogę teologicznej reorientacji i był gotów na radykalne kroki, czego dowodem były pierwsze ataki na klasztory. W wypełnionym po brzegi kościele miejskim w Jenie Luter podczas 90-minutowego kazania otwarcie wystąpił przeciwko obecnemu tam Karlstadtowi – nie powstrzymało to jednak eskalującej sytuacji. Założony w 1558 roku Uniwersytet w Jenie jest – choć późnym – owocem reformacji.

Miejsca w Jenie przypominające o Marcinie Lutrze to m.in.:

• Kościół miejski św. Michała (Stadtkirche St. Michael): Z ambony powstałej około 1500 roku, ozdobionej ornamentami roślinnymi, Luter wielokrotnie wygłaszał kazania. Naprzeciwko niej znajduje się płyta nagrobna reformatora, wykonana w warsztacie ludwisarza Johanna Zieglera.

• Hotel „Schwarzer Bär”: Miejsce, w którym Luter wielokrotnie nocował i chętnie dyskutował ze studentami. Przypomina o tym obraz w hotelowym foyer.

• Biblioteka Uniwersytecka (Universitätsbibliothek): Trafiła do Jeny w 1549 roku z Wittenbergi. W jej zbiorach znajdują się bezcenne druki z czasów reformacji, w tym osobiste egzemplarze Starego i Nowego Testamentu Lutra z jego odręcznymi zapiskami, a także 35 tomów notatek teologa Georga Rörera.

• Muzeum Miejskie (Stadtmuseum): Można tu obejrzeć oryginalną Biblię Lutra z Jeny.

Ponadto w Turyngii znajdują się inne miejsca związane z Lutrem, które są bezpośrednio powiązane ze słowami, muzyką lub obrazami reformacji oraz działalnością Marcina Lutra w tym regionie.

Należą do nich m.in.  Muzeum Książęce (Herzogliches Museum) w Gotha (z Galerią Cranacha), Klasztor Augustianów (Augustinerkloster) w Gotha  (miejsce pobytu i kazań Lutra), kościół miejski św. Jana w Neustadt an der Orla (Stadtkirche St. Johannis) (z ołtarzem Cranacha), kościół zamkowy w Altenburgu (Schlosskirche) (miejsce kazań Lutra), kościół św. Błażeja (Kirche St. Blasii) w Nordhausen (miejsce kazań Lutra), kościół św. Małgorzaty (Margarethenkirche) w Kahla (miejsce kazań Lutra) lub kościół miejski św. Jana (Stadtkirche St. Johannis) w Saalfeld (miejsce kazań Lutra).

Szlak Lutra (Lutherweg) łączy liczne miejsca związane z Lutrem w Turyngii i prowadzi turystów również poza granice tego landu do Coburga (Bawaria) lub Torgau (Saksonia). Nowa trasa rowerowa Lutra (Luther-Radweg) prowadzi do ważnych miejsc związanych z Lutrem w Saksonii-Anhalt, w tym do miast Eisleben i Wittenberg.