Kulturowe skarby Erfurtu

+++ AKTUALNA INFORMACJA: Ze względu na prace remontowe Stara Synagoga w Erfurcie będzie zamknięta dla zwiedzających prawdopodobnie do lutego 2027 roku. +++

Jeśli szukać momentu, który idealnie nadaje się na punkt wyjścia do tej historii – chwili, która niczym pod szkłem powiększającym ukazuje 900 lat kultury żydowskiej w tym mieście – byłby to pewien dzień w 1998 roku, kiedy to robotnik budowlany z Erfurtu na działce przy Michaelisstraße wyciągnął z ziemi kawałek metalu. Początkowo uznał go za stary cynowy talerz. 

Mylił się. To nie była cyna, lecz srebro. I był to dopiero początek niezwykłego odkrycia. Ukryte pod murem wejścia do piwnicy, leżały tam srebrne monety i ponad 700 sztuk biżuterii z okresu średniowiecza, z których wiele to obiekty unikatowe na skalę światową. Skarb z Erfurtu nie był jednak jedynym ekscytującym znaleziskiem w tamtym czasie. Kilka lat wcześniej odkryto na nowo średniowieczną Starą Synagogę i rozpoczęto jej renowację. Oba te wydarzenia stały się kluczowymi elementami układanki pozwalającej zrekonstruować imponujące żydowskie dziedzictwo miasta. Dla Żydów żyjących dziś w Erfurcie, jak i dla żydowskich turystów, to właśnie ta ciągłość kulturowa w Turyngii na przestrzeni tak wielu stuleci – wbrew wszelkim dziejowym katastrofom – stanowi prawdopodobnie największy skarb. Właśnie to dziedzictwo świętowano podczas jubileuszowego roku 2021 w wielu miastach i gminach regionu.

Widok na Starą Synagogę w Erfurcie, ©Martin Kirchner, Thüringer Tourismus GmbH

Kehila z mykwą, synagogą i cmentarzem

Już w średniowieczu sercem żydowskiego życia w Turyngii był Erfurt. Miasto należało wówczas do największych ośrodków Świętego Cesarstwa Rzymskiego i było ważnym ośrodkiem gospodarczym i kulturalnym na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych. Od końca XI wieku istniała tu również społeczność żydowska. W dawnych zapisach określano ją mianem Kehila – tak nazywa się tradycyjne gminy posiadające własną synagogę, cmentarz oraz łaźnię rytualną, czyli mykwę. Kiedy jednak w Europie wybuchła epidemia dżumy, Żydów oskarżono o zatruwanie studni. Żydowscy mieszkańcy Erfurtu, obawiając się najgorszego, w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa ukryli i zakopali swoje kosztowności. Tak samo postąpił bankier Kalman von Wiehe. Prawdopodobnie do niego należał skarb odnaleziony w 1998 roku, niemal 650 lat po pogromie z 1349 roku i pół tysiąca lat po tym, jak rada miejska Erfurtu wypędziła stąd gminę żydowską. A jest to skarb doprawdy niezwykły!

 

Gotycka sztuka złotnicza

Znalezisko o niebagatelnej masie – około 29,5 kilograma. Największą jego część stanowi 3141 srebrnych monet oraz 14 srebrnych sztabek o różnym rozmiarze i gramaturze. Zawiera również ponad 700 pojedynczych wyrobów gotyckiej sztuki złotniczej, wykonanych częściowo z wyjątkowym kunsztem – w tym unikatowy, złoty pierścień ślubny z początku XIV wieku (patrz ramka). Czy wiesz, że... Historycy określają gotyk jako epokę rozmiłowaną w zdobnej biżuterii. Jednak dopiero patrząc dziś na te kunsztowne pierścienie i brosze, można naprawdę zrozumieć, co to oznacza. Nosili je zarówno mężczyźni, jak i kobiety, często zakładając kilka ozdób naraz. Skarby Kalmana są dziś prezentowane w Starej Synagodze, która wraz z położonym zaledwie kilka kroków dalej centrum spotkań w Małej Synagodze oraz Nową Synagogą przy Max-Cars-Platz tworzy serce żydowskiego Erfurtu. W minionych stuleciach średniowieczna Stara Synagoga służyła najpierw jako magazyn, a później jako gospoda i kafeteria z salą taneczną oraz kręgielnią (w czasach nazistowskich nie rozpoznano w budynku dawnej bóżnicy, dzięki czemu przetrwał bez zniszczeń).

Pierścień ślubny z Erfurtu, ©Florian Trykowski, Urząd ds. Ochrony Zabytków i Archeologii w Turyngii, Thüringer Tourismus GmbH

Pierścień ślubny

Hebrajska inskrypcja „mazal tov” (wszystkiego najlepszego!) oraz miniatura budowli wieńcząca pierścień jednoznacznie wskazują na jego żydowskiego właściciela. Ponieważ obecnie na całym świecie zachowały się tylko trzy średniowieczne pierścienie tego typu, jest on najważniejszym eksponatem wchodzącym w skład Skarbu z Erfurtu. Zgodnie ze starą tradycją żydowską pierścień ślubny musiał być wykonany wyłącznie ze złota i noszono go jedynie podczas samej ceremonii zaślubin. Na spodzie erfurckiego egzemplarza, który mierzy prawie pięć centymetrów wysokości, widnieje motyw dwóch splecionych dłoni – symbol małżeńskiej wierności. Ten wspaniały eksponat z Erfurtu skrywa ponadto uroczy sekret: przy poruszeniu pierścieniem, ukryta wewnątrz mała złota kuleczka wydaje delikatny, dźwięczny odgłos.

Archeolodzy wciąż natrafiają na nowe, poruszające dowody na to, jak głęboko żydowskie życie jest zakorzenione w historii Erfurtu Dopiero w 2007 roku odkryli mykwę, położoną w samym centrum miasta, nad brzegiem Gery tuż obok Krämerbrücke (Most Kramarzy). Wcześniej wiadomo było co prawda o jej istnieniu (w dokumentach z XIII wieku wspomina się, że gmina żydowska płaciła za nią podatki) – nie było jednak wiadomo, w którym dokładnie miejscu starówki znajdowała się ta rytualna łaźnia.

Głęboko zanurzeni w historii miasta

Oprócz synagogi i cmentarza, mykwa należała do najważniejszych instytucji każdej gminy żydowskiej. Nieckę tej średniowiecznej łaźni w Erfurcie, która od wieków nie jest już używana, można w każdej chwili obejrzeć z zewnątrz przez okno w dachu pawilonu ochronnego. Zwiedzanie samej mykwy możliwe jest wyłącznie w ramach oprowadzania z przewodnikiem. Stojąc w przedsionku i spoglądając na nieckę basenu, można odnieść wrażenie dosłownego zanurzenia się w historii Erfurtu – miasta, które swoje tajemnice odsłania powoli, bardzo często zupełnie przypadkowo.

Teraz na liście światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO!

Ponieważ w Erfurcie znajdują się szczególnie cenne zabytki średniowiecznego życia żydowskiego, miasto z powodzeniem ubiegało się o wpisanie na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO. We wrześniu 2023 roku cel ten został osiągnięty. Więcej informacji na temat średniowiecznego dziedzictwa żydowskiego w Erfurcie można znaleźć tutaj.

Zdjęcie tytułowe: ©Marco Fischer, Thüringer Tourismus GmbH