Idea Bauhausu

1. Dlaczego Państwowy Bauhaus powstał właśnie w Weimarze?

Kaprys historii? Nie. W Weimarze już od czasów Herdera, Goethego, a później Liszta, istniała tradycja zabiegania o osiedlanie się tutaj wybitnych osobistości ze świata sztuki. W ten sposób w roku 1902 pojawił się w Weimarze belgijski projektant Henry van de Velde, który działał w mieście jako doradca artystyczny wielkiego księcia oraz dyrektor Wielkoksiążęcej Saksońskiej Szkoły Rzemiosła Artystycznego. To on zaprojektował między innymi budynki dzisiejszego Uniwersytetu Bauhausu w Weimarze – w których w latach 1919–1925 mieścił się także Państwowy Bauhaus. Jednak po wybuchu wojny van de Velde – jako obcokrajowiec – musiał opuścić Niemcy, co też uczynił w 1917 roku. Na swojego następcę zarekomendował architekta Waltera
Gropiusa – a ten w roku 1919 otworzył w Weimarze wspomniany Państwowy Bauhaus. Gropius złożył później hołd Belgowi w jednym z listów: „Mamy wobec Pana wielki dług wdzięczności, drogi Panie Profesorze…”.
 

2. Kim był Henry van de Velde?

Wizjonerem, wszechstronnym artystą i jedną z najbardziej barwnych postaci początku XX wieku. Meble i projekty architektoniczne projektanta Henry'ego van de Veldego na pierwszy rzut oka wpisują się w estetykę secesji, a jednocześnie wyraźnie wykraczają poza jej ramy. Czyżby w stronę Bauhausu? W dziełach van de Veldego bez trudu dostrzeżemy już bowiem przewagę czystej linii nad ozdobnikami. Wiele z jego maksym zostało później przejętych przez Bauhaus. Kto chce zanurzyć się w świecie van de Veldego, powinien odwiedzić zaprojektowane przez niego domy: Hohe Pappeln w Weimarze (gdzie mieszkał) oraz Haus Schulenburg w Gerze. Dobra rada: Warto również zobaczyć stałą wystawę „Van de Velde, Nietzsche i modernizm około 1900 roku” w Muzeum Nowego Weimaru.

3. Co nowego wniósł Bauhaus?

„Wyjdźcie z pracowni, wejdźcie do warsztatu” – wzywa Walter Gropius. Każdy artysta powinien nauczyć się rzemiosła, a studenci codziennie pracują w szkolnych warsztatach, wyspecjalizowanych w garncarstwie, tkactwie czy metalurgii. Celem architekta ma być jednak stworzenie „wielkiej budowy” – jednolitego dzieła sztuki o płynnych granicach między architekturą, wzornictwem i sztuką. Po raz pierwszy obowiązuje zasada: form follows function (forma wynika z funkcji) – to funkcja decyduje o wyglądzie produktu. W atmosferze wczesnego Bauhausu uczniowie próbują znaleźć współczesny styl projektowania. Nie zdając sobie z tego sprawy, projektują wiele klasyków wzornictwa XX wieku. W tej kuźni talentów w Weimarze powstają unikatowe dzieła rzemiosła, a także nowe prototypy mebli i produktów. Eksperymentuje się również z aktualnymi, nowoczesnymi materiałami przemysłowymi. Jednocześnie studentów i ich nauczycieli napędza holistyczne podejście. Zadają sobie pytanie: jak chcemy żyć w przyszłości? Co poprawi warunki życia ludzi?

Ute Ackermann (kuratorka, Klassik Stiftung Weimar) z wazą autorstwa Ottona Lindiga, ©Christiane Würtenberger/CMR Cross Media Redaktion GmbH, Thüringer Tourismus GmbH

4. Gdzie można dziś poczuć ducha Bauhausu w Weimarze?

Oprócz spektakularnego Muzeum Bauhausu w Weimarze są to przede wszystkim budynki uniwersytetu Bauhaus-Universität Weimar oraz Haus Am Horn, najlepiej w ramach zwiedzania z przewodnikiem. Kilka razy w tygodniu studenci organizują spacery, podczas których oprowadzają gości po uniwersyteckich gmachach. Kto ma ochotę, może również odwiedzić powstałą w ostatnich latach dzielnicę Neues Bauen am Horn, której architektura została zainspirowana stylem Bauhausu. Na terenie Uniwersytetu Bauhausu koniecznie trzeba zobaczyć: fryz figuralny Oskara Schlemmera na klatce schodowej budynku atelier, malowidła ścienne w bocznej klatce schodowej gmachu głównego, słynne schody Van de Veldego, gabinet Gropiusa oraz sale z oświetleniem górnym (Oberlichtsäle). Warto zajrzeć również na wewnętrzny dziedziniec, gdzie mieści się „Bauhaus. Atelier | Info Shop Café” z produktami w stylu Bauhausu.

Widok o zmierzchu z parku Weimarhallen na nowe Muzeum Bauhausu w Weimarze, ©Claus Bach, Klassik Stiftung Weimar, CLAUS BACH ® PHOTOGRAPHY

5. Kto należy do grona najważniejszych przedstawicieli Bauhausu?

Oprócz Waltera Gropiusa, Marcela Breuera i Ludwiga Miesa van der Rohe znani są dziś przede wszystkim wielcy malarze: Oskar Schlemmer, Paul Klee, Wassily Kandinsky i Lyonel Feininger. Cała czwórka wykładała w szkole jako mistrzowie Bauhausu. Ich dzieła można dziś podziwiać obok ikon designu w Muzeum Bauhausu w Weimarze.

6. Dlaczego warto zajrzeć do każdego budynku w stylu Bauhausu?

Ponieważ prawdziwy urok architektury Bauhausu skrywa się w jej wnętrzach. Przykładem niech będzie Haus Am Horn, zaprojektowany przez Georga Muchego. Z zewnątrz wygląda on niepozornie: zbudowany na kwadratowym planie, pokryty płaskim dachem, pozbawiony balkonów. Dopiero wnętrze odkrywa nową jakość: pomieszczenia boczne są rozmieszczone pierścieniowo wokół centralnego salonu doświetlonego świetlikami dachowymi. Wszystko jest harmonijne, funkcjonalne i – jak na swoje czasy – bardzo nowoczesne. Haus Am Horn wyposażono w szafy wnękowe, nowoczesną kuchnię w zabudowie oraz centralne ogrzewanie. W tym eksperymentalnym domu, stworzonym na wystawę Bauhausu w 1923 roku, chciałoby się zamieszkać nawet dzisiaj. 

Haus Am Horn w Weimarze (wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO), ©Dominik Saure, Thüringer Tourismus GmbH

7. Które projekty Bauhausu stały się sławne?

Wymieńmy tylko pięć: lampa Bauhaus projektu Wilhelma Wagenfelda (1924), krzesło projektu Marcela Breuera (1924), serwis do herbaty projektu Marianne Brandt (1924), kołyska dziecięca projektu Petera Kelera (1922), obrazy kościoła w dzielnicy Weimar-Gelmeroda autorstwa Lyonela Feiningera. Wiele z tych słynnych projektów można zobaczyć w Muzeum Bauhausu w Weimarze, ponieważ fundacja Klassik Stiftung Weimar przechowuje obecnie w archiwum Bauhausu około 13 000 obiektów związanych z tym nurtem, w tym najstarszą na świecie kolekcję autoryzowaną przez samego Waltera Gropiusa.

Kołyska dziecięca projektu Petera Kelera (1922), do obejrzenia w Muzeum Bauhausu w Weimarze, ©Alexander Burzik, Klassik Stiftung Weimar

8. Dlaczego niektórzy członkowie Bauhausu mieli ogolone głowy i nosili długie habity? Dlaczego studenci Bauhausu tak chętnie organizowali imprezy kostiumowe?

Gdy szwajcarski artysta Johannes Itten przyjął zaproszenie do Weimaru, aby poprowadzić tutaj kurs przygotowawczy, za jego sprawą nastąpiło powiązanie Bauhausu z kultem mazdaznan. A co to właściwie jest? Ruch ten został stworzony przez amerykańską sektę, działającą również w Europie, na bazie motywów chrześcijańskich, zaratusztriańskich i hinduskich. Uczniowie Ittena praktykowali wegetarianizm, dużo medytowali, a wielu z nich nosiło habity i goliło głowy. Dla pozostałych studentów stanowili raczej egzotyczną grupę. Itten, który opuścił Bauhaus już w 1923 roku, uważany jest dziś za twórcę teorii typów kolorystycznych.
Kostiumowe bale organizowane przez studentów Bauhausu były czymś więcej niż tylko zabawą. Własnoręcznie tworzone stroje stawały się polem eksperymentów z formą, kolorem i przestrzenią trójwymiarową. W pewnym sensie same w sobie były więc projektami Bauhausu.

9. Czy mieszkańcy Weimaru dobrze dogadywali się ze studentami Bauhausu?

Oczywiście w mieście nie brakowało zwolenników i mecenasów Bauhausu, jednak sporej części mieszkańców Weimaru międzynarodowe środowisko studentów oraz ich swobodne podejście do życia wydawały się raczej obce. W latach wczesnego Bauhausu zmienił się również klimat polityczny, nastąpił wyraźny zwrot w prawo. Wybrany w 1924 roku konserwatywny rząd kraju związkowego ograniczył finansowanie Bauhausu o połowę. Z tego powodu w 1925 roku szkoła artystyczna przeniosła się do Dessau.

10. Jak Bauhaus rozprzestrzenił się na cały świat?

W 1932 roku naziści zamknęli szkołę Bauhausu w Dessau, a w wyniku szerzącej się w Niemczech dyktatury wielu znanych artystów wyemigrowało do USA i do Izraela. Budowali oni domy m.in. w Chicago i Tel Awiwie, które bez wątpienia dobrze prezentowałyby się również w Niemczech. Dzięki nim idee Bauhausu stały się znane na całym świecie.

11. Dlaczego również dzisiaj potrzebujemy nieco więcej ducha Bauhausu?

Po strasznych doświadczeniach Wielkiej Wojny artyści Bauhausu w sposób całkowicie idealistyczny mierzyli się z pytaniem tak prostym, jak i skomplikowanym: jak chcemy żyć w przyszłości? Szukali utopii, pracowali interdyscyplinarnie. Jednocześnie idee te nie były co do zasady elitarne – wręcz przeciwnie, chodziło bowiem o zapewnienie poprawy warunków życia szerokim warstwom społeczeństwa. Także i dziś kwestie estetyczne, społeczne oraz moralne mogłyby być o wiele częściej rozpatrywane jako jedna, spójna całość. „Bauhaus to nie styl” – tak twierdzi też Ulrike Bestgen z Klassik Stiftung Weimar, która współtworzyła koncepcję Muzeum Bauhausu w Weimarze, „ale raczej pewna postawa wobec współczesności”.

Wyjątkowe przeżycie połączone z poszukiwaniem śladów: spacer z latarniami Bauhausu po Weimarze, ©Matthias Eckert, weimar GmbH

12. Czy projekty Bauhausu można uznać za klasykę?

Oczywiście nie w sensie Klasycznego Weimaru, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO, do którego należy Biblioteka Księżnej Anny Amalii. Epoka ta została ukształtowana przez twórczość Goethego i Schillera. Wiele projektów Bauhausu stało się jednak klasykami designu w pełnym tego słowa znaczeniu – dziełami, które inspirowały kolejne pokolenia projektantów wyrobów użytkowych. Jednym z takich przykładów jest kołyska dziecięca Petera Kelera z 1922 roku.

Klasyka spotyka się z nowoczesnością: kołyska Bauhaus w Bibliotece Księżnej Anny Amalii w Weimarze, ©Maik Schuck, Thüringer Tourismus GmbH

13. Gdzie można poczuć ducha Bauhausu w Turyngii?

Bauhaus pozostawił ślady w całym kraju, nie tylko w Weimarze. Punktami na trasie wycieczki śladami owego nurtu mogą być zaprojektowane przez Waltera Gropiusa domy Auerbach i Zuckerkandl w Jenie. Albo zaprojektowany przez Alfreda Arndta „Haus des Volkes” (Dom Ludowy) w Probstzelli – obiekt ten pełni dziś funkcję hotelu, a całe jego wyposażenie wnętrz powstało w warsztatach Bauhausu. Kościół w dzielnicy Weimar-Gelmeroda, który stał się sławny na całym świecie jako jeden z najważniejszych motywów mistrza Bauhausu Lyonela Feiningera. Również w dzielnicy Weimar-Gelmeroda artysta Bauhausu Ernst Neufert zbudował w latach 1929/30 swój dom mieszkalny i pracownię. Od 1999 roku tzw. Neufert-Box upamiętnia tutaj jego „Podręcznik projektowania architektoniczno-budowlanego” („Bauentwurfslehre”) z 1936 roku – publikację, która stała się międzynarodowym standardem w edukacji architektonicznej.

 

 

Zdjęcie tytułowe: ©Michael Kremer, Thüringer Tourismus GmbH